KÜRT ŞİİRİ ANTOLOJİSİ

Kürt şiiri Türkçede
KEMAL VAROL/kitap zamanı
Kürtlerle ilgili dogma derecesine varmış yaygın bir inanışa göre, Kürt toplumunun sırtını zengin bir sözlü kültüre dayamakta olduğu, varlığını ve gücünü bu sözlü kültüre borçlu olduğu, yazıyla ilişki kurmadığı, kursa bile yazılı bir gelenek yaratamadığı vurgulanır.

Daha ilginci, Kürtlerde sözlü kültüre vurgu yapmak isteyen bir kısım Kürt yazar da benzer bir hataya düşer çoğu kez. Sebepsiz değildir bu yargı. Gerçekten de çok zengin bir sözlü geleneği vardır Kürtçenin. Özellikle müzik vasıtasıyla kurulan bir ilişkidir bu. Ama Kürtçede yazılı geleneğin olmadığı, bu dille çok eski tarihlerden beri edebî ürünler verilmediği anlamına da gelmemeli bu çıkarsama. Kürtlerin yaşadığı coğrafyanın çok geniş bir alanı kapsaması, Kürtler arasındaki kimi lehçe farklılıkları, bir türlü sağlanamayan dil birliği, Kürtlerin yaşadıkları ülkelerde maruz kaldıkları birtakım sıkıntılar, Kürt edebiyatının hem Kürtler arasında, hem de dünyada yaygınlaşması ve tanınmasına engel olmuştur denebilir.

Türkiye’deki durum da farklı değildir. Türk şiir ortamının Kürt şiirine yabancı olduğunu söylememiz gerekiyor. Selim Temo’nun, Kürt Şiir Antolojisi’nin girişinde söylediği gibi, Türk şiir ortamındaki bu yabancılık sadece Kürtlerle sınırlı değil, bir bütün olarak Doğu’da yazılan şiire kapalı olmakla da ilgilidir. Yahya Kemal’in o ünlü dizesini biraz değiştirerek söylersek, “ahengi ebediyen kesilmiş” bir yönelimin uzantısıdır bu durum. Sırtını büyük oranda Doğu edebiyatına dönmüş Türk edebiyat ortamında, Kürt edebiyatıyla ilgili ürünlere rastlamanın imkânsızlığına bu açıdan şaşmamak gerekiyor. Zaman zaman kimi edebiyat dergilerinin yer verdiği Kürt şiirinden örnekler ile Mehmed Uzun’un yazdığı hazırladığı ve gerek kapsamı, gerekse de çevirisi yönünden birçok sıkıntı barındıran Kürt Edebiyat Antolojisi’ni saymazsak, Türkiye’de Kürt edebiyatından bütünüyle habersiz bir edebî ortamın olduğunu rahatlıkla söylenebiliriz. Agora Kitaplığı tarafından yayımlanan iki ciltlik Kürt Şiiri Antolojisi, bu alanda sözü edilen boşluğu dolduracak nitelikte.

Şair Selim Temo tarafından hazırlanıp çevrilen eser, gerek uzunca tutulan önsözü, gerekse de kapsamı ve çevirilerdeki yetkinlikle çokça anılacak, çokça başvurulacak bir kaynak kitap niteliğinde. Tek bir alana odaklanmadan, çok geniş bir coğrafya dâhilinde, Kürt şairlerin yaşadığı hemen hemen her ülkeden örneklere yer veriyor kitap. Kürt Şiiri Antolojisi, Kürt şirinin sorunlarına değindiği kadar, hem klasik, hem de modern Kürt şiirinin iyi örneklerine sahip. Birinci cildi 8. yüzyıldan başlayıp 1900’lere kadar, ikinci cildi ise 1900’lü yıllardan günümüze kadar gelen dönemde yazılan şiiri kapsayan Kürt Şiiri Antolojisi 293 şairden yapılan 520 çeviriye yer veriyor. 487 şairin (şiirleri veya biyografilerine ulaşılamadığı için) dışarıda bırakıldığı antoloji bir ilk kitap olma niteliği taşıyor. “Büyük mesnevilerden en eski cem şiirlerine, mevlitlerden öncü şiirlere, tekke ve saray edebiyatının önemli şiirlerinden Batınî mezheplerin kodlanmış şiirlerine ve kozmogoniye ilişkin şiirlerden çağdaş şiire” varana değin Kürt şiirinin en büyük fotoğrafını çıkarıyor bu kitap.

Selim Temo’nun, beş yıl gibi uzun bir sürede hazırladığı Kürt Şiiri Antolojisi, kanımca sadece bir antoloji olarak değil, geniş tutulmuş önsöz ve kaynakça kısmıyla, Kürt şiiri hakkında epey katkı sunacak bilgiler içermesi, Kürt şiirinin geçirdiği aşamaları göstermesi ve bu şiiri dönemselleştirme ve sınıflama çabasına soyunmasıyla da büyük önem taşıyor. Bu kitabı önemli kılan unsur da burada yatıyor. Bugüne kadar gerek Kürtler, gerekse de yabancılar tarafından yapılan tüm şiir çevirileri daha çok Kürt şiirini üstünkörü tanıtma, ondan kimi örnekler vermekle sınırlı tutuldu denebilir. Kürt Şiiri Antolojisi ise, Kürt şiirinde öne çıkan kimi unsurlara, dönemsel ayrışmalara, Kürtler ile diğer toplumlar arasındaki etkileşim ve farklılıklara da ışık tutuyor. Antolojideki çeviriler gerçekten özenle yapılmış. Çevirilerde şiirlerin kafiye düzeni ve şiirin biçimsel özelliklerinin korunması ve düz bir çeviriden uzaklaşılmış olması bu antolojinin çeviri açısından önemli bir yanını teşkil ediyor. Kitabın sonunda yer alan kaynakça ve şiirleri çevrilen şairlere ait özgeçmişler büyük bir özenle hazırlanmış. Öyle ki, çevirmen, özgeçmişlerine ulaşamadığı ya da kimlikleri konusunda tereddüde düştüğü kimi şairleri bu antolojiye almayarak, kimi tartışmaların da önünü kesmiş bulunuyor.

Bir şiirin tarihini derleyip toplama denemesi

Kürt Şiiri Antolojisi’nin sağladığı önemli bir imkân üzerinde daha durmamız lazım: Kitabın iki dilli olarak yayımlanmasıdır bu. Kitabın iki dille yayımlanması, Kürtçe bilen ve bilmeyen okura, çevrilen şiiri karşılaştırma imkânı sağladığı gibi, Kürtçeye yabancı okur için, çevrilen şiirdeki ritmi yakalaması, ondaki kimi farklılıkları görme imkânı sağlamasıyla önemli bir işlev taşıyor. Ayrıca, bugüne kadar değişik lehçelerle bölünmüş olan ve farklı coğrafyalarda yaşamanın doğurduğu sorunlar nedeniyle, birbirinden çoğunlukla habersiz olan Kürt edebiyat ortamı için de önemli bir kitap bu antoloji. Dağınık, toparlanmayı bekleyen bir şiir tarihi, denilebilir ki bu antoloji sayesinde ilk kez bir araya gelme imkânı buldu. Temo’nun yaptığı sınıflama ve toparlama daha sonra Kürt şiiri üzerinde çalışacak olanlar için büyük kolaylıklar sağlıyor.

Kitabın sunuş yazısını yazan Prof. Talât Halman’ın da belirttiği gibi, Temo’nun seçtiği şiirlerin çoğunluğundaki estetik, Kürt halk geleneğiyle ve Divan değerleriyle sımsıkı ilişkili. Bin yıl önce yaşamış kadın şairlerden ölüm anını yazan şairlere, en eski cem şiirlerinden büyük mesnevilere kadar edebiyat tarihi açısından da son derece ilginç özellikler barındıran Kürt Şiiri Antolojisi’nin, yazının başında değinilen türden dogmaların yeniden düşünülmesini sağlayacağı, Kürt şiiri ve kültürüyle ilgili yeni bir tanımlamaya ihtiyaç doğuracağı muhakkak.

Türkçenin yetenekli şairlerinden Selim Temo tarafından hazırlanıp çevrilen Kürt Şiiri Antolojisi, Kürt edebiyatına olduğu kadar, Kürt toplumuna ve onun yarattığı kültüre yabancı okur için de geniş bir kaynak kitap niteliğinde.

                        

                    

MAHMUT TEMİZYÜREK /RADİKAL KİTAP

Kürtler geldi. Şiirleriyle Türkçeye konuk oldu Kürtler. Eşikte çok beklemiş, bekletilmiş olsalar da yılgın değiller, Türkçeyi deste deste çiçeklendirdiler, edebi bir şenlik getirdiler Türkiye'ye. Sol sayfa ile sağ sayfada iki dil kavuştu birbirine. Bin yılı aşkın süre boyunca iç içe yaşamış iki dil, aradaki kasıtlı kör noktaları atlayarak 1610 sayfa boyunca bakışık bir düzende birbirine dönüştü bir antolojide.
Selim Temo'nun tam beş yıl süren yoğun emeğiyle hazırlanmış Kürt Şiiri Antolojisi'nden söz ediyorum, kuşkusuz sevinç, neşeyle. Sümer edebiyatı üzerine bir dostuyla sohbet etmek isterken Muazzez İlmiye Çığ, "Sümerlerde edebiyat mı var?" şaşkınlığıyla karşılaşır. Bundan daha tuhaf bir sorunun ömrü uzun sürdü ve şuydu: "Kürtçe diye bir dil mi var?" Bu soruyu soranları dibinde bırakıp görünmez kılacak (ya da en azından utandıracak) kalınlıkta Kürtçe yazılmış şiir birikimi var artık Türkçede. Mezopotamya'nın en eski halklarından olan Kürtlerin şiir birikiminden derlenmiş yoğun, özenli bir çalışmanın örneği bir antoloji var. Geç kalmışlığın kederini de faziletini de taşıyan, kendinden öncekileri de görmenin erinciyle hazırlanmış bir antoloji. Bu büyük edebi emeği, yazdığı zarif bir önsözle selamlayansa Türkiye'nin ilk Kültür Bakanı Prof. Dr. Talat Sait Halman. Türkçenin dünyaca tanınmasındaki emeği asla unutulmaz bir edebiyat adamının, Halman'ın yazısı, zengin anlamları kadar gönül doyurucu da. "Dünya şiirinin ihmal edilmiş bir kesimini gün ışığına çıkarıyor" sözleriyle antolojiyi alkışlayan Halman, "Hayatta olsalar, Prof. Fuat Köprülü, Nâzım Hikmet, Cahit Sıtkı Tarancı ve Aziz Nesin, sanırım, sevinirlerdi" diyor.
Kürtçe şiirin ulaşılabilen en eski örneğinden alarak (MÖ 300) 2300 yılı aşan birikimini kapsayan bu antolojinin yeniliği ne, bir ilk mi gerçekten?
Yeniliği, Cumhuriyet tarihi için hem bir ilk oluşunda hem de kapsayıcılığında. Bu çalışma her şeyden önce geniş bir tarihsel ve edebi süreci belgeliyor. Mesnevilerden, cem şiirlerine, mevlitlerden koşmalara, tekke ve saray şiirlerinden halk şiirlerine, Tasavvuf şiirinden modern şiir biçimlerine kadar geniş bir yelpaze sunuyor antoloji. Nâzım Hikmet'in Mayakovski'den aldığını söylediği 'merdivenli yapı'lı şiirler bile var, Melayê Cizîrî'nin yazdıkları gibi. Ama şaşırtıcı yanı şu: Yazılış tarihi 20. değil 17. yüzyıl. Bir başka şaşırtıcı boyutsa kadın şairlerin bolluğu. Bolluk, 10 ve 11. yüzyıllarda bir de yeni dönemde beliriyor. Bunun nedenlerine dair çok şey söylenebilir; ama şiirlerin ulusal niteliğine her dönemde diyecek söz yok. Etkin dillerin ve kültürlerin arasında kendi ulusal ve dilsel benliğini koruyabilmiş bir süreklilik var Kürt şiirinde. Antolojinin bir önemi de bu; Kürtçeye karşı önyargıların etkisini kıracak niteliklere sahip olması. Kürtçe edebiyatın dil değerini, bu dilin ruhunu, bilincini, neşesini, görgüsünü, sevinç ve kederini temsil ediyor antoloji.

Bir yazı dili olarak Kürtçe
Antolojinin bir başka özelliğini de Kemal Varol, Kitap Zamanı'nda vurguladı: "Kürtçe sözlü edebiyat dili olduğu kadar yazılı edebiyat dilidir de." Bu yargının kanıtını taşıması bakımından, Kürtçenin bir yazı dili olarak eskiliğinin de belgesi bu antoloji. Kuşkusuz Selim Temo'dan önce bu köklü edebiyatın değerini ortaya koyan çalışmalar vardı. Bundan da önce 1920'de İstanbul'da ilk Kürtçe antoloji yayımlanmıştı (Emin Fevzi Bey'in Encumenî Edîbanî Kurd). Cumhuriyette yinelenmedi bu çalışma. 1960 sonrasında Kürt aydınlarının ve 1970'lerde birçok Türk şair ve yazarın denediği çevirileri de vardı Kürtçe şiirin. (İsmet Özel, Ataol Behramoğlu ve Özdemir İnce çevirileri dahil). Tüm bir yapıt olarak Ehmedê Xanî'nin Mem û Zin, Cegerxwîn'in Lenin Şafağı ve bir iki şiir kitabı daha çevrilmişti, hepsi bu. Çevirilerin birçoğu başka dillerin dolayımındandı ve birkaç ünlü şairi kapsıyordu. Bu kez, hem Türkçe çevirisiyle hem de şiirlerin ana dili Kürtçesiyle yan yana basıldı.
Kürtçenin edebi varlığını ve zenginliğini kanıtlama çabası yeni değil kuşkusuz. Örneğin Mehmed Uzun, yazdığı onlarca Kürtçe romanın yanı sıra geçmiş örneklerini Antolojiya Edebiyata Kurdî (1995) kitabında gelişkinliğini ortaya koyduğu dil, Kürtçe bilenler için eşiz değerdeydi. Bu kez bu yeni antolojiyle Kürtçe yalnızca şiirdeki zenginliğiyle varlığının boyutlarını duyuruyor ve geniş bir coğrafyanın ve kapalı bir tarihin ışığını şiirden yansıtıyor.
Bu antolojide MÖ 300'den günümüze kadar 293 şairin 520 şiiri Kürtçe ve Türkçesiyle bir araya geliyor. Daha önce şairliği ve incelemeleriyle göz dolduran Selim Temo'nun şu sözleri Antolojiyi yeterince tanımlıyor: "Bu çalışmayla Kürt şiirinin uzun tarihi ve "parça"ları, ilk kez bu kadar bütüncül bir şekilde ortaya seriliyor. Alfabeler, lehçeler ve devletler arasında bölünmüş olan bu şiir, büyük bir fotoğrafın öğeleri olarak bir araya geliyor. Burada yaptığımız şey, yalnızca yok sayılanı değil, yok sanılanı da, belgeleriyle ortaya sermek olmuştur."
Temo, oldukça kuşatıcı bir dille seçiminin ilkelerini sıralarken konuyla ilgilenecek olan herkese kılavuz niteliğinde bir araştırma yöntemi ve malzemesi sunuyor aynı zamanda. Kitap, kapsamlı bir 'bibliyografya"nın yanı sıra bir ansiklopedi niteliği de taşıyor. Her şairin yaşamöyküsü yer alıyor kitabın sonunda. Temo çevirideki zorlukları tanımlarken, vezinler ve mazmunlar konusunun bağlayıcı etkisine önemle işaret ediyor. Ortadoğu'da yeşermiş din, dil, kültür ve edebi çeşitliliğin birbirlerini ezmedikçe nasıl bir zenginlik oluşturduğunu da temsil ediliyor ansiklopedi. Bazı şairlerin ulusal kökeni bile tartışmalı olabiliyor kimi durumlarda. Örneğin Baba Tahir Uryan. Daha önce Talat Halman tarafından şiirleri Aşk Çırılçıplak adıyla Türkçeye kazandırılan Baba Tahir Üryan, Pers mi, Arap mı, Kürt mü? Bu tartışmada, Melametiliğin babalarından olan şairin din, dil ve ulus üstü tutumunun da rolü var. Yalnızca Melameti kültürü değil, hemen bütün dinlerin etkisini içermiş bir Orta Doğu kültür tarihi beliriyor antolojide. Mazmun ve vezin çeşitliliği de bunun bir kanıtı. Aşk ve kadim inançlar gibi bazı izlekler var ki, her dönemde ısrarla sürdürülmüş. Şu Zerdüştî şiir, 8. yüzyılda yaşamış Balûli Dana'nın: Ama dolaşıyorlar tek tek şehirleri/Diriltmek için eski İran dinini. Antolojinin son şiiriyse 1979 doğumlu Gulîzer'in. Son şiirin adı 'Mem' ve üç dizesi şöyle: Çoktandır Zin'im ben/Keşke Mem olsaydı/Yüreğinin bir köşesi de.

Her şey politiktir
Antolojiden anlaşılıyor ki, Ortadoğu'nun hemen her yerinde yaşayan Kürtçenin şairleri, çevrelerindeki bütün dillerin sesleri duymaya çalışmışlar; Hindistan'dan Britanya'ya, Pampalardan Sibirya'ya. Bir yandan da kendi olmayı her zaman önemsemişler, ki antoloji bu olgunun bir belgesi niteliğinde. Örneğin, 12. yüzyılda yaşayan Logerî'nin şu şiiri bir özelliği apaçık taşıyor: Buhara Loger'den daha güzeldir, bütün akıl sahipleri bilir bunu/Ve fakat Kürt bırakmaz yabani ve doğal hayatın güzelliğini. Selim Temo'nun bir özeni de, politik indirgemelerden olabildiğince uzak durmaya çalışması. Bir sanatın, bir kültürel hazinenin başına gelebilecek en berbat şeylerden birinin politik bir anlama indirgenmesi olduğu bilinciyle davranmış Temo. Ama başka bir boyutunu da unutmadan: Her şey politiktir aynı zamanda. Özellikle yasaklıysa bir dil, bir kültür; her tutum kaçınılmaz olarak politiktir.
Bu şiirler, Kürtçenin bağrında biçimlenmiş ama Ortadoğu'da ve dünyadaki farklı onlarca dilin de derdini taşıyor aslında: Ay kadar, güneş kadar belirgin olan varlığı ile yok sayılması arasındaki o kahredici çatışmayı taşıyor. Aralarından bir şair diyor ki: Bir şey varsa herkeste olmalı, değil mi/Yahudi ve Ermeni, Boşnak ve Türk gibi. (Mela Mihemed Koyî)

  • KÜRT ŞİİRİ ANTOLOJİSİ
    Hazırlayan ve Çeviren: Selim Temo, Agora Kitaplığı, 2 Cilt, 1610 sayfa, 80 YTL.
  • Yorum Yaz
    Arkadaşların Burada !
    Arkadaşların Burada !